Hành huyết, phép lý khí hoạt huyết, ôn kinh hoạt lạc

1. Hành huyết

Hành huyết bao gồm hoạt huyết khử ứ, thông kinh hòa lạc. Huyết gặp hàn thì ngừng trệ phải dùng thuốc ôn ấm. Khí hành tắc huyết hành. Khí trệ tắc huyết trệ nên phải dùng thuốc lý khí kèm theo. Nội tạng trưng hà kinh lạc đau tê và phụ nữ kinh nguyệt bế, sưng tấy do ngoại thương tuy nguyên nhân không giống nhau nhưng lưu hành doanh vệ bất lợi và khí huyết bị ngưng trệ có quan hệ với nhau cho nên đều phải dùng phương pháp hoạt huyết tán ứ.

Không kê hoạt huyết hay khử ứ, thường dựa trên cơ sở hòa huyết để tiến hành. Nói chung trong phương tễ thường dùng phép công hạ kết hợp.

2. Phép lý khí hoạt huyết

Triệu chứng: Đau vùng bụng như dùi đâm, phụ nữ thống kinh.

Thuốc thường dùng: đương qui, xích thược, đào nhân, hồng hoa, Hương phụ, diên hồ, kim linh tử. Khí hành thì huyết hành, vì vậy khi dùng thuốc hoạt huyết nên kết hợp với thuốc lý khí, đó là trị pháp thường dùng trong các phương tễ hành huyết. Thuốc lý khí trong phương hoạt huyết thường dùng Hương phụ. Người xưa chỉ dùng một vị làm viên để trị huyết ứ và khí trệ, gọi là Độc thắng hoàn. Lấy hoạt huyết làm chủ nên cần phối ngũ với thuốc trị về huyết. Như bài Qui phụng thang.

Đau hông lâu ngày tất ảnh hưởng đến kinh lạc có thể gia thêm sài hồ, thanh bì, một mặt dẫn vào kinh một mặt để sơ khí. Diệp Thiên Sĩ thường dùng bài thuốc tiêu giao tán bỏ bạch truật gia Hương phụ để trị hiếp thông. Chỉ thêm bớt một vị có thể làm thay đổi tác dụng của bài thuốc thật đáng lưu tâm.

3. Phép ôn kinh hoạt lạc

Triệu chứng: kinh lạc bị nhiễm hàn tà, khí huyết lưu hành bất lợi, tứ chi tê đau.

Thuốc thường dùng: đương qui, xuyên khung, hồng hoa, linh tiên, quế chi, tô mộc, khương hoạt, độc hoạt, xuyên ô, thảo ô, khương hoàng.

Tứ chi tê đau đều do hàn thấp xâm nhập vào kinh lạc. Nói chung là phải dùng thuốc tân ôn để khử tà đồng thời cũng là những vị thuốc hòa huyết, hành huyết để đạt được mục đích thông kinh hoạt lạc. Hoạt huyết dùng đương qui, xuyên khung, hồng hoa, tô mộc, khử tà dùng quế chi, khương, độc hoạt, tần giao, xuyên, thảo ô. Những vị thuốc như tang chi, tỳ qua lạc, uy linh tiên, hải phong đằng, thần cân thảo, thiên niên kiện đều có khả năng dẫn thuốc đến kinh lạc tứ chi.

Trường hợp ho ra máu dẫn đến đau ngực sườn, trong bài thuốc chữa ho gia thêm đào nhân, uất kim vì uất kim hành khí trong huyết, đào nhân khử ứ và có tác dụng nhuận hạ. Mục đích cũng là hòa lạc.

Phụ nữ mạch xung nhâm bị lạnh, kinh bế gây đau bụng, kinh đến sau kỳ, lượng ít sắc xấu. Dùng bài Diên hồ sách tán diên (diên hồ quế nhục, đương qui, xuyên khung, bồ hoàng, nhũ hương, một dược) để khử hàn hành huyết. Đồng thời đối với phụ nữ có bệnh bế kinh thì dùng phương pháp hành huyết thường dùng bài Khu qui thang làm chủ, gia trạch lan, xung úy tử, ngưu tất, hồng hoa.

4. Phép công trục huyết ứ

Triệu chứng: Xúc huyết, trưng hà thuộc loại huyết ứ trệ bên trong.

Thuốc thường dùng: đương qui, đào nhân, hồng hoa, đại hoàng, xuyên sơn giáp, xích thược, ngũ linh chi, bồ hoàng, vương bất lưu hành, tam lăng, nga truật.

Phương tế trục ứ có nhiều, nói chung là dựa vào tình trạng ứ huyết mà ứng dụng. Nguyên tắc của trục ứ là phải dựa trên cơ sở của hành huyết. Tùy theo nguyên nhân gây nên ứ huyết mà dùng thuốc. Nếu do hàn thì gia thêm thuốc ôn ấm, để tán hàn, nếu do uất kết thì gia thêm khí dược để sơ uất. Đó là nguyên tắc trong sử phương dụng dược.

Hành huyết, phép lý khí hoạt huyết, ôn kinh hoạt lạc

1. Hành huyết

2. Phép lý khí hoạt huyết

3. Phép ôn kinh hoạt lạc

4. Phép công trục huyết ứ

KIẾN THỨC Y HỌC