BỆNH SÁN MÁNG

Đại cương

Bệnh sán máng (Schistosoma) là bệnh giun sán quan trọng nhất ở người, trong đó những phản ứng viêm và miễn dịch mạnh làm tổn thương gan, ruột non và bàng quang.

Dịch tễ học

Bệnh sán máng gây bệnh và tử vong lớn hơn tất cả các nhiễm giun khác. Bệnh ảnh hưởng tới khoảng 10% dân số thế giới và đứng thứ hai chỉ sau sốt rét như là nguyên nhân của bệnh gây mất năng lực.

Tác nhân gây bệnh sán máng sống trong những vùng địa lý khác nhau được tìm thấy là do các loài ốc sên.

Bệnh sán máng được tìm thấy trong nhiều vùng châu Phi nhiệt đới, những vùng của Trung Quốc, Philippin, Đông Nam Á và Ấn Độ, vùng của Trung Đông, Nam Mỹ, các đảo của vùng biển Carible.

Nguyên nhân sinh bệnh sán máng

Bệnh sán máng có các chu kỳ sống phức tạp, thay đổi giữa các thế hệ vô tính trong một túc chủ không có các xương sống (ốc sên). Trứng của sán máng nở trong nước ngọt, giải phóng ra thể vận động (ấu trùng có lông), xâm nhập vào ốc sên. Ở đây, nó phát triển thành giai đoạn cuối cùng cùa ấu trùng, ấu trùng có đuôi. Ấu trùng có đuôi thoát khỏi ốc sên vào nước và xâm nhập da của túc chủ người. Trong quá trình này, nó mất đuôi đã phân nhánh và trở thành sán lá schistosomula. Những Schistosomula di chuyển qua mô, xâm nhập các mạch máu và được vận chuyển tới phổi và tới gan. Trong các tiểu tĩnh mạch của đường dẫn lưu vào, các schistosomula trưởng thành tạo thành những cặp các giun cái và đực. Các giun cái S.mansoni và S.japonicum đẻ trứng trong các tiểu tĩnh mạch của ruột non. Trong khi s.haematobium thả trứng trong bàng quang. Các phôi phát triển trong khi trứng đi qua các mô và các ấu trùng thuần thục khi trứng đi qua thành ruột non và bàng quang và được thải ra trong phân hoặc nước tiểu. Những trứng này nở ra trong nước, giải phóng các ấu trùng có lông và hoàn thành chu kỳ của nó.

Giải phẫu bệnh

Tổn thương cơ bản là một u hạt giới hạn hoặc một xâm nhặp tế bào của các bạch cầu ái toan và bạch cầu đa nhân trung tính vây quanh một trứng. Những Schistosoma trưởng thành không gây phản ứng viêm khi sống trong các tĩnh mạch. Các u hạt được hình thành xung quanh các trứng cũng gây tắc các tuần hoàn máu vi mạch và gây tổn thương thiếu máu với các mô phụ cặn. Hậu quả là sẹo hoá nặng dần vá mất chức năng của các cơ quan bị tổn thương.

Giun cái đẻ trứng hàng trăm hoặc hàng ngàn trứng mỗi ngày trong 5 đến 35 năm. Hầu hết những người nhiễm khuẩn có ít hơn 10 giun cái trường thành. Tuy nhiên, khi số lượng giun lớn, phản ứng u hạt với một số lượng giun quá lớn đặt ra những vấn đế có ý nghĩa. Vị trí của tổn thương được quyết định bởi hưởng tính của cảc loài schistosoma đặc hiệu.

- S.masoni sống trong các nhánh của tĩnh mạch mạc treo ruột dưới, vì vậy ảnh hưởng đến đại tràng xa và gan.

- S.haematobium lượn vòng trong những tĩnh mạch của trực tràng, bàng quang và các cơ quan của khung chậu.

- S.japonicum đẻ trứng chủ yếu trong các nhánh của tĩnh mạch mạc treo tràng trên, vì vậy gây tổn thương ruột non, đại tràng lên và gan.

Bệnh gan do S.mansoni và s.japonicum bắt đầu như những viêm u hạt quanh tĩnh mạch cửa và tiến triển thành những xơ hoá quanh tĩnh mạch cửa dày đặc. Trong những trường hợp nặng bệnh schistosoma của gan. Tác động này gây tắc dòng máu của tĩnh mạch cửa và cao huyết áp tĩnh mạch cửa. S.mansoni và s.japonicum cũng gây tổn thương ruột non, ở đây phản ứng u hạt gây những polyp viêm và những ổ xơ hóa niêm mạc và hạ niêm mạc.

Bệnh schistosoma tiết niệu sinh dục gây nên do s.haematobium có đặc điểm là những trùng ký sinh trùng có rất nhiều trong bàng quang, niệu đạo và các túi tinh, mặc dù chúng cũng có thể tới phổi, đại tràng và ruột thừa. Những trứng trong bàng quang và niệu dạo dẫn đến các phản ừng u hạt, những chỗ lồi do viêm và những mảng xơ hoá của niêm mạc và của thành bàng quang. Các tổn thương này có thể làm tắc dòng chảy nước tiểu, gây tổn thương viêm của bàng quang thứ phát, niệu đạo và thận. Bệnh bàng quang gây nên do s.haematobium liên quan với sự phát triển của ung thư biểu mô vảy của bàng quang.

Cốc u hạt trong bệnh schistosoma vây quanh các trứng của ký sinh trùng này. Càc bạch cầu ái toan thường chiếm ưu thế trong các u hạt sớm. Trong những u hạt cũ, các đại thực bào dạng bán liên và các tế bào khổng lồ là nổi bật và những u hạt cũ nhất xơ hoá dày đặc. Các trứng của các loài khác nhau của schistosoma được xác định trên cơ sở kích thước và hình dạng của chúng.

Biểu hiện lâm sàng của bệnh sán máng

- Ngứa, phát ban. Khi xâm nhập qua da do các ấu trùng schistosoma gây ra phát ban và ngứa nặng.

- Bệnh gây sốt, sưng hạch bạch huyết, ớn lạnh, gan lách to. Hầu hết các trường hợp có biểu hiện tổn thương mô u hạt mãn tinh. Tổn thương gan dẫn đến tăng huyết áp tĩnh mạch cửa với lách to, cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản gây chảy máu.

- Sán máng tiêu hóa: có thể gây đau và sưng bụng, tiêu chảy và có máu trong phân, thiếu máu.

- Sán máng tiết niệu: gây kích ứng bàng quang gây ra các triệu chứng đau khi đi tiểu, cảm giác mót tiểu và có máu trong nước tiểu. Bệnh schistosoma của bàng quang gây huyết niệu, nhiễm khuẩn đường tiết niệu tái phát và đôi khi tắc nặng dần dẫn đến suy thận.

- Sán vùng tim và phổi: gây ho dai dẳng, ho ra máu, thở khò khè, khó thở.

- Sán vùng hệ thống thần kinh và não: có thể gây, đau đầu, co giật, suy nhược, tê ở chân và chóng mặt.

Chẩn đoán bệnh sán máng

Chẩn đoán được xác định bằng tìm trứng schistosoma trong nước tiểu và phân.

Điều trị bệnh sán máng

Để điều trị sán máng người ta dùng thuốc Praziquantel 600mg. Điều trị có hiệu quả nhất đối với các loại sán máng với liều 40mg/kg cân nặng trong 24 giờ, chia 2 lần, uống sau khi ăn no.

Bệnh được điều trị có hiệu quá bằng các thuốc chống giun sán hệ thống, nhưng những thay đổi cấu trúc là hậu quả của xơ hoá và sẹo hoá lan rộng là khó hồi phục.

Phòng bệnh sán máng

Để phòng bệnh sán máng cần hạn chế tiếp xúc với các nguồn nước ở các ao hồ không sạch sẽ, nên tắm biển hoặc bơi lội ở những hồ nước sạch được xử lý bằng clo.

Cần ăn chín, uống nước sôi để phòng chống các ký sinh trùng xâm nhập qua đường thực phẩm. Cần định kỳ tẩy giun sán để giảm nguy cơ mắc bệnh.