BỆNH HEN SUYỄN VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ

1. Khái niệm:

Theo Đông y thì hen và suyễn là 2 loại bệnh khác nhau.

Hen là khi lên cơn, trong cổ họng bệnh nhân có tiếng cò cứ, còn suyễn thở mạnh gấp và dồn dập, không có tiếng cò cử như hen.

Hen là căn cứ vào tiếng kêu để mệnh danh. Suyễn là căn cứ vào tiếng thở để định nghĩa.

Trên lâm sàng hen thường kèm theo chứng suyễn, còn suyễn thì không có hoặc ít thấy có chứng hen kèm theo cho nên thường gọi “hen suyễn” chứ ít gọi là “suyễn hen”.

2. Nguyên nhân và cơ chế gây bệnh:

Theo tài liệu tổng kết của Đông y thì bệnh hen phát sinh do công năng của tỳ vị suy yếu, không chuyển hoá hết những chất tinh vị trong thức ăn, những chất này nhưng tụ lại gây co hẹp các nhánh khí, phê quản kết hợp vói khí hậu thay đối bên ngoài sẽ sinh bệnh hen suyễn, tiết nhiều đờm dãi. Đông y quan niệm ỏ đây đờm có 2 loại: hàn đờm và nhiệt đờm.

Người nào hàng ngày hay ăn những thức ăn sống lạnh hoặc bị ốm lâu ngày gây cho cơ thể thành hiện tượng lạnh nhiều nóng ít (âm thịnh dương suy). Lạnh nhiều thì làm cho tân dịch đông đặc lại mà thành đờm. Trường hợp này gọi là hàn dòm.

Người nào hàng ngày ăn quá nhiều chua, mặn, ngọt, béo hoặc thể chất thuộc loại hình nóng nhiều hơn lạnh (dương thịnh âm suy). Nóng nhiều thì tân dịch bị khô cạn cũng hoá dòm. Trường hợp này gọi là nhiệt đờm.

Nhiệt đờm không chuyển hoá ra hàn đờm được, nhưng hàn đờm có thể chuyển hoá thành nhiệt đờm.

Dù hàn hay nhiệt đờm tích tụ lâu ngày đều gọi là “phục đờm” nếu gặp gió mưa thay đổi thất thưòng thì sẽ sinh bệnh hen.

Khi phát bệnh thì đương ra vào của khí bị chướng ngại, do khí, phế quản bị hẹp, đờm và khí chạm vào nhau làm cho phế quản không thông lợi, các khí phế, khí quản bị co rút, niêm mạc sưng thũng lên gây thành những cơn thở dồn dập, chủ yếu là khi thở ra, thở chậm gây nên tiếng cò cử trong cổ họng.

3. Biện chứng luận trị:

Trên lâm sàng cơn hen thường phát sinh đột ngột, phần nhiều hay về chiều và đêm; trước hết là thấy mũi, họng ngứa, hắt hơi, nôn lợm, lồng ngực đầy, sau đó sinh ho khan, đờm dính dẻo, khạc nhô khó ra, nghe có tiếng kêu trong cổ, quá lắm có khi há miệng ra, so vai lại để thở, da mặt trắng xanh, môi miệng và móng tay chân sắc tía nhợt, trán đẫm mồ hôi, khi nóng khi lạnh, bứt dứt khó chịu, ít khi được nằm yên.

Dựa vào những nguyên nhân cơ chế trên, kết hợp vói các triệu chứng lâm sàng Đông y chia là 2 loại hình khác nhau: Hen hàn và hen nhiệt.

Hen hàn:

Chứng trạng chủ yếu, hơi thở dồn dập, sặc đờm trong, dính dẻo, lỏng mà ít, lồng ngực đầy tức, da mặt xanh, nghe trong cổ có tiếng kêu, không khát nước hoặc khát nhưng ưa uống nước nóng, rêu lưỡi trắng trơn, mạch trầm khẩn, nếu có kiêm chứng trạng thuộc về biểu như đau đầu, sợ rét, phát sốt không có mồ hôi.

Phép chữa phải ôn phế, tán hàn trừ đờm, lợi khiếu như bài Ma hoàng xa can hợp với tâm tư.

Chữa như vậy thấy đỡ, tiếp đó phải dùng phép thuận khí, hoá đờm thì nên dùng tử tô giáng khí.

Trường hợp hen lâu, đờm bọt ra nhiều thì nên ôn phế hoá dòm, như bài lãnh háo hoàn.

Hen nhiệt:

Chứng trạng cũng hơi thở dồn dập, thở to và mạnh hơn so với hen, đờm thì vàng đặc và dẻo, ho, khạc nhổ khó ra, lồng ngực có hiện tượng nhô cao lên, da mặt đỏ tự ra mồ hôi, lưỡi đỏ rêu vàng trơn, mạch hoạt mà sắc, thường có kiêm hiện tượng phát sốt, đau đầu, ra mồ hôi.

Phép chữa: Phải thanh nhiệt, hoá đờm, giáng nghịch như bài Việt tỳ gia bán hạ.

Nếu biểu tà lui mà hen suyễn chưa dứt, nhiệt đờm còn lưu ở phế, nên dùng bài Định xuyên thang.

Nếu phế âm bị thương tổn thì dùng bài Định nên bỏ ma hoàng, gia sâm, ngọc trúc, bốỉ mẫu.

Qua những năm theo dõi, chữa bệnh hen, chúng tôi thấy quá trình diễn biến của bệnh hen không kể hàn hay nhiệt đều thấy dòm dãi dính dẻo, khạc nhổ khó ra, không ra được đdm thì bệnh càng nặng mà thời gian lại kéo dài, nếu khi thấy đờm khác dễ ra, nhiều đờm lỏng thì lồng ngực đỡ tức mà thở dễ dàng khoan khoái, dần dần khỏi bệnh.

Xuất phát từ nhận xét trên chúng tôi cho rằng khi có cơn hen cần phải hoá đờm, lợi khí phế là chủ yếu. Do đó, chúng tôi tham khảo và nghiên cứu các loại thuốc kinh nghiệm chữa hen gọi là “viên hen”. Ngoài ra khi cơn hen đã hết, tranh thủ bồi bổ cơ thể suy nhược, có bồi bổ thì bệnh tình mới dứt. Bồi bổ thì chủ yếu là tỳ, phế và thận vì 3 tạng này có liên quan trực tiếp với bệnh hen. Đồng thòi nên tránh các chất không ưa đối với cơ thể từng người như phấn hoa, tôm, cua...

Dưới đây xin giới thiệu một số tình hình bệnh tật với kết quả điều trị bệnh hen trong năm qua ở Phòng khám Đông y Nguyễn Hữu Toàn.

Bệnh khi mới vào viện: Da xanh, người gầy, ho khúng khắng, không có đờm nhiều, người mệt mỏi, tiếng rên lẫn tiếng đờm như kéo nhị, rướn cổ thóp bụng để thở, ăn ngủ kém, tiểu tiện vàng, phân lỏng.

Bệnh mới nhất là 2 năm, lâu nhất là 10 năm trở lên.

Lứa tuổi: từ 5 - 15 tuổi chiếm 52%; từ 16 - 30 chiếm 33%; từ 30 tuổi trở lên chiếm 15%.

Giới tính: nam có 63 người; nữ 59 người.

4. Kết quả điều trị:

- Số người được chữa: 817 người.

- Cắt cơn hen trong vòng 1 tuần sau khi uốhg thuốc: 612 người đạt tỷ lệ 74,90%.

- Cắt cơn hen ngoài 1 tuần 105 người, tái phát 21,36% phải điều trị đợt 2.

- Chuyển viện 100 người không cắt cơn hen chiếm 12,23%.

Quá trình theo dõi bệnh tật nhận thấy: Đối với bệnh nhân từ 3 đến 25 tuổi qua 2 lần uống thuốc viên trong 20 ngày tiếp tục cho uống thang một tháng thì tỷ lệ khỏi chiếm 77% nhưng trong đó có một số ca khỏi được 8 tháng hoặc 1 năm thì bệnh lại tái phát, điều trị đợt 2 thì bệnh Hỗ trợ phục hồi sức khỏe, góp phần nâng cao sức đề kháng.

Sở dĩ số bệnh nhân này chóng khỏi và đạt tỷ lệ cao như vậy vì bệnh chưa lâu lắm, cơ thể tuy yếu nhưng có hướng phát triển.

Số bệnh nhân từ 30 tuổi trở lên, vì bệnh tình lâu, cơ thể suy nhược quá, số khỏi chỉ chiếm tỷ lệ 65%, có khi tái phát chữa đến 3 lần mới khỏi hoặc chỉ đỡ mà phải bồi dưỡng cơ thể nhiều hơn và lâu dài.