Hội chứng bệnh thiếu dương

1. Phân loại làm sàng

Bệnh thiếu dương là chứng hậu bệnh tà không hoàn toàn ở phần biểu, lại chưa vào hẳn phần lý, mà ở bán biểu bán lý. Chứng bệnh này có thể từ kinh khác truyền đến, cũng có thể từ bản thân kinh dương minh phát ra, hễ khi xuất hiện các mạch chứng như miệng đắng, cổ khô, mắt mờ, nóng rét qua lại, ngực sườn đầy tức, không muốn ăn uống, tâm phiền, hay nôn, mạch huyền là bệnh thiếu dương. Biểu hiện lâm sàng của bệnh thiếu dương là có thể xuất hiện toàn bộ mạch và chứng, cũng có thể xuất hiện một số chứng hậu; vì nó đều khác với biểu chứng của bệnh thái dương, và lý chứng của bệnh dương minh mà ở khoảng giữa biểu và lý cho nên gọi là chứng bán biểu bán lý. Vì sự phát triển của bệnh thiếu dương có hai xu thế: Hướng vào lý và hướng ra biểu, cho nên có thể nói Thiếu dương là cái bản lề. Bệnh thiếu dương mà hướng ra biểu hay hướng vào lý chẳng qua là xuất hiện dưới hình thức kiêm chứng mà ra. Như thiếu dương biểu tà chưa giải mà dương minh vị phủ đã thành thực chứng, xuất hiện các chứng nóng rét qua lại, miệng đắng, bụng đầy đau, không đi ngoài được, sốt cơn hơi khó chịu, tức là chứng thiếu dương kiêm lý thực chứng, chứng trạng thấy phát sốt hơi sợ lạnh, chân tay khớp xương đau nhức khó chịu, buồn nôn, dưới tâm bó chặt, tức là chứng thiếu dương kiêm biểu chứng chưa hoà; bệnh thiếu dương thấy trong bụng đau thắt là kiêm có chứng lý hư. Phụ nữ bị bệnh trúng phong, đúng lúc có kinh hoặc lúc dứt kinh, tà nhiệt hãm vào trên lâm sàng xuất hiện chứng “sốt lui mà mạch trì, toàn thân mát, dưới ngực sườn đầy như chứng kết hung, nói sảng”. Hoặc chứng hậu lên cơn nóng lạnh như sốt rét đó là chứng “nhiệt nhập huyết thất" cũng thuộc phạm vi của chứng thiếu dương. Ngoài ra như bệnh thiếu dương thấy ỉa chảy là hợp bệnh thái dương + thiếu dương; Thấy ỉa chảy mà vẫn biểu hiện tích trệ, mạch hoạt, là hợp bệnh dương minh + thiếu dương; thấy đầu gáy cứng đau, thỉnh thoảng thấy tức ngực dưới tâm đầy rắn là tính bệnh thái dương + thiếu dương. Nếu trị liệu không đúng cũng có thể trở thành chứng khí uất mà có chứng thuỷ ẩm ngưng đọng hoặc trở thành hoại bệnh như ngực đầy khó chịu, kinh sợ, tiểu tiện không lợi, nói sảng, nặng mình không trăn trở được.

2. Cơ chế bệnh lý

Thiếu dương thuộc đởm và tam tiêu, do sự quan hệ liên thuộc giữa kinh với mạch, can với đởm, tam tiêu với tâm bào có tương quan biểu lý với nhau, do đó chứng hậu của bệnh thiếu dương, có quan hệ mật thiết với bệnh lý biến hóa của những tạng phủ kinh lạc ấy.

Trong trạng thái sinh lý bình thường đởm có công năng chứa tinh chấp mà chủ việc sơ tiết, hễ đởm hòa thì tỳ vị không bị quấy rối, cho nên công năng của tỳ vị là thu nạp và tiêu hóa thủy cốc được kiện toàn. Vì đởm ký thác vào can, bẩm thụ mộc khí của mùa xuân, chủ việc quyết đoán vả lại tướng hoả du hành khắp tam tiêu, bên trong thì ký thác vào can đởm, cho nên chức năng sơ tiết của can có liên quan tới công năng của can đởm.

Trong trạng thái bệnh lý như ngoại tà xâm nhập thiếu dương thì khí hoá của can đởm sẽ bị ảnh hưởng nghịch lên hoặc bốc lên mà xuất hiện chứng hậu: cổ khô, miệng đắng, mắt mờ. Đồng thời do tà phạm phải đởm phủ, nên đờm khí không thể giáng xuống được, dẫn đến vị khí nghịch lên. Sách Linh khu viết Tà ở đởm, nghịch ở vị". Cho nên xuất hiện các chứng hậu công năng tiêu hoá thất thường như tâm phiền hay nôn, không muốn ăn uống. Nếu tà phạm vào thiếu dương khí cơ, thông sướng, thăng giáng không lợi thì có thể phát sinh chứng ngực sườn đầy tức. Nếu phát sinh chứng nóng rét qua lại đó là phản ảnh sự giao tranh giữa tà khí và chính khí, nếu chính khí thắng tà khí thì thượng tiêu sẽ thông, tân dịch hạ được; vệ khí điều hoà thân mình sẽ ra mồ hôi dâm dấp là khỏi. Nếu như chính khí hơi yếu không thể đuổi được tà ra ngoài, tà khí và chính khí giao tranh thì biểu hiện nóng rét qua lại.