Hội chứng bệnh thái âm

1. Phân loại làm sàng

Bệnh thái âm chủ yếu là chứng hậu tỳ hư thấp thịnh. Bệnh thái âm có thể do bệnh tam dương điều trị không đúng làm tổn thương tỳ dương mà phát ra. Cũng có thể do phong hàn trực tiếp xâm nhập mà gây nên, do đó xuất hiện các mạch chứng như đầy bụng mà nôn, ăn không tiêu, ỉa chảy, thỉnh thoảng đau bụng, mạch hoãn nhược.

Biểu hiện lâm sàng của bệnh thái âm là chứng ỉa chảy, bụng đầy đau. Cần phân biệt chứng bụng đầy đau thể thái âm với dương minh. Chứng của dương minh là thực nhiệt có phân táo kết, bụng đầy, đau nhiều, cự án. Còn chứng đau của thái âm là hư hàn, cho nên bệnh đầy đau ít hơn, thiện án hoặc ấm thì đỡ đau. Chứng ỉa chảy cua bệnh thái âm phần nhiều có đặc điểm miệng không khát, nếu khát chỉ uống nóng mà không uống nhiều, đó là chỗ khác với chứng bệnh của dương minh. Vì tỳ chủ tứ chi cơ nhục, khi ngoại tà phong thấp xâm phạm vào phần cơ biểu uất lại không thông, lại có thể xuất hiện chứng hậu chân tay nhức mỏi khó chịu.

Đang lúc bệnh thái âm từ âm chuyển thành dương, có thể biến thành bệnh dương minh. Nếu thấp trệ không hoá được, ảnh hưởng đến sự bài tiết của tinh trấp mật có thể phát ra chứng âm hoàng. Nếu như thái âm kiêm biểu chứng thì biểu hiện lâm sàng là ỉa chảy, bụng chướng đầy, mình mẩy đau nhức. Bệnh thái dương cho hạ nhầm, tà hãm vào thái âm mà biểu vẫn chưa giải thì biểu hiện lâm sàng ngoài chứng biểu của thái dương ra còn thấy các chứng bụng đầy đau hoặc rắn chắc mà đau.

2. Cơ chế bệnh lý

Thái âm thuộc tỳ và phế, do chỗ quan hệ liên thuộc giữa kinh mạch tỳ với vị, phế với đại trường có tương quan biểu lý với nhau, cho nên trên phương diện sinh lý bệnh lý đều có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trong trạng thái sinh lý bình thường, công năng làm ngấu nhừ thuỷ cốc, tiêu hoá và bài tiết ra ngoài là do vị với đại trường phụ trách. Mà chất tinh vị của thủy cốc nhờ vào sự vận hóa của tỳ và sự phân bố của phế để đưa đi nuôi dưỡng toàn thân. Tỳ lấy “Thăng” làm thuận, phế lấy “giáng” làm hòa. Tỳ chủ việc vận hóa đưa khí thanh dương lên thay cho vị để vận hành tân dịch; đại trường thì nhờ sự lắng xuống của phế và sự phân bố của tân dịch mà có thể bài tiết, truyền tống được. Công năng của tỳ với vị, phế với đại trường được điều hòa thì sự tiêu hóa chuyển vận, thăng giáng được duy trì bình thường. Khí thanh dương thăng được thì chân tay, xương cốt, ngũ tạng lục phủ mới được dinh dưỡng đầy đủ, chất trọc âm lắng xuống được thì các chất cặn bã mới có thể bài xuất ra ngoài, cơ thể mới khỏe mạnh.

Trong trạng thái bệnh lý, như hàn thấp cản trở bên trong, làm tổn hại tỳ dương hoặc hàn tà phạm thẳng vào tỳ kinh hoặc vì điều trị không đúng cách làm tổn hại trường vị đều ảnh hưởng đến sự tiêu hóa, bài tiết. Hoặc lúc mới mắc bệnh, hoặc lúc bệnh đang tiến triển, đều có thể xuất hiện chứng hậu bệnh thái âm. Do hàn tà, thấp tà làm trở ngại sự vận hóa, cho nên thỉnh thoảng thấy đau bụng, hàn thấp phạm vào vị thì vị khí đã không giáng xuống mà lại nghịch lên, cho nên thấy nôn mủa, tỳ mất sự kiện vận, vị khí trở trệ, cho nên ăn không tiêu hàn thấp không hóa, tỳ khí không thăng, ảnh hưởng đến tiểu trường cho nên tự ỉa chảy. Nếu thấy thuộc biện chứng không chính xác, trị liệu thất cách, dùng nhầm thuốc công hạ, thì tỳ vị càng hư, có thể tạo thành chứng ỉa chảy không cầm được, nên hàn tà thừa hư mà kết ở dưới hoành cách mô, cũng có thể phát sinh chứng rắn đầy ở bụng.

Ngoài ra do thái âm với dương minh có tương quan biểu lý với nhau, cho nên bệnh thái âm có thể chuyển biến thành bệnh dương minh.