Hội chứng bệnh quyết âm

1. Phân loại lâm sàng

Bệnh quyết âm là thương hàn ở giai đoạn gần cuối bệnh chứng tương đối phức tạp mà nguy nặng. Bệnh thuộc về chứng hậu hàn nhiệt phức tạp; đặc điểm là hàn nhiệt lẫn lộn; vì cơ chế bệnh lý khác nhau; trên lâm sàng có thể quy nạp làm 4 loại:

- Thượng nhiệt hạ hàn.

- Quyết nhiệt thắng phục.

- Quyết nghịch.

- Chứng ỉa chảy, nôn mửa.

a. Chứng thượng nhiệt hạ hàn

Chứng này phần nhiều thể hiện khi bệnh thương hàn bị điều trị nhầm mà gây nên; chủ chứng là “Tiêu khát khí xông lên tâm, trong tâm đau nóng, đói mà không muốn ăn, ăn thì nôn ra, xổ thì đi ngoài không cầm được”. Ba chứng trước thì biểu hiện chủ yếu là nóng ở thượng bán thân (thượng nhiệt) các chứng sau thì biểu hiện chủ yếu là lạnh ở hạ bán thân (hạn hàn).

b. Chứng quyết nhiệt thắng phục

Đặc điểm lâm sàng của chứng này là chân tay quyết lạnh và phát nhiệt cũng xuất hiện xen lẫn nhau, có thể dựa theo thời gian, xuất hiện chứng quyết lạnh hoặc chứng phát nhiệt dài hay ngăn mà suy đoán được sự thịnh suy của quyết lạnh và phát hiện cũng như xu thế diễn biến lẫn nhau của nó theo đó mà phân tích được sự biến chuyển và tiên lượng của bệnh tật. Nếu thời gian xuất hiện chứng quyết lạnh và thời gian xuất hiện chứng phát nhiệt bằng nhau, hoặc phát nhiệt nhiều hơn quyết lạnh đều là biểu thị chính khí có thể thắng tà khí là dấu hiệu sắp khỏi.

Trái lại chứng quyết lạnh nhiều hơn chứng phát nhiệt hoặc hêt quyết lạnh rồi lại phát nhiệt không ngừng đều là hiện tượng chính khí không thắng nổi tà khí, bệnh thế tiến triển hoặc trở nên ác hoá.

c. Chứng quyết nghịch

Cũng là chứng chủ yếu của bệnh quyết âm. Quyết nghịch tức là chân tay quyết lạnh, nhẹ thì lạnh không quá cổ tay. Không quá mắt cá chân, nặng thì có thể quyết lạnh đến quá khuỷu tay, quá đầu gối. Nguyên nhân gây ra chân tay quyết lạnh rất nhiều, như hàn quá mà phát quyết gọi là "hàn quyết"; Nhiệt quá mà phát quyết gọi là " nhiệt quyết"; Giun đũa quấy nhiều ở trong gọi là "hồi quyết", chân dương suy thoái mà phát quyết gọi là "tạng quyết"... Cho đến thuỷ tà phạm vào tâm mà phát quyết, đờm dãi vít lấp mà phát quyết.

Chủ chứng của hàn quyết là: Ra nhiều mồ hôi, sốt không lui, bên trong co thắt, chân tay đau nhức hoặc ỉa chảy quyết nghịch mà sợ lạnh.

Chủ chứng của nhiệt quyết là: Thương hàn mạch hoạt mà chân tay quyết lạnh là lý có nhiệt.

Chủ chứng của hồi quyết: Thương hàn mạch vi mà chân tay quyết lạnh, da lạnh, người vật vã không lúc nào yên.

Chứng quyết lạnh do thuỷ tà lấn tâm là thương hàn chân tay quyết lạnh mà vùng tâm hồi hộp.

Đờm dãi vít lấp mà chân tay quyết nghịch biểu hiện chân tay quyết lạnh, mạch có lúc khẩn, vùng thượng vị đầy khó chịu, đói mà không ăn được.

d. Chứng ỉa chảy hoặc nôn oẹ

Chứng ỉa chảy hoặc nôn ọe xuất hiện ở bệnh quyết âm thương hàn tương đối nhiều. Vì tạng phủ của bệnh nhân hư thực khác nhau, bệnh tà thịnh suy khác nhau, dẫn đến âm dương thắng phục khác nhau, bệnh lý phản ánh của hàn nhiệt biến hóa phức tạp.

* Chứng ỉa chảy trong bệnh quyết âm có thể quy nạp làm 3 loại hình:

- Nhiệt tà cản trở, bức xuống tiểu trường xuất hiện chứng “ỉa chảy thuộc nhiệt, mót rặn" là ỉa chảy do thấp nhiệt.

- Nếu do thức ăn đình trệ, nhiệt tà không tiết xuống được, gây ra ỉa chảy mà phân đọng lại; lấy “iả chảy, nói sảng" làm chủ chứng là chứng ỉa chảy thuộc thực nhiệt.

- Nếu âm hàn nhiều ở trong, dương khí bị uất xuất hiện "ỉa chảy ra cái và nước" làm chủ chứng, đó là chứng ỉa chảy vì hư hàn.

* Chứng nôn oẹ trong bệnh quyết âm cũng có thể quy nạp làm 3 loại hình:

- Do ăn uông đồ lạnh tích đọng lại, những chứng “nôn khan mửa ra nước dãi, nhức đầu do âm hàn nghịch lên" làm chủ chứng; đó là nôn mửa vì ăn uống đồ lạnh.

- Nếu lý chứng ra phần biểu, xuất hiện chứng "nôn mà phát sốt" là nôn mửa do phát sốt, nếu do nước tích tụ mà gây bệnh hoặc là chứng phủ thực táo kết.

- Nếu do vị khí nghịch lên, xuất hiện chứng "nôn oẹ mà bụng đầy" là chứng nôn oẹ ngược của lý thực".

2. Cơ chế bệnh lý

Quyết âm thuộc can và tâm bào; do chỗ quan hệ liên thuộc giữa kinh mạch; can với đởm, tâm bào với tam tiêu có tương quan biểu lý với nhau. Do đó giữa các tạng phủ ấy về mặt sinh lý và bệnh lý có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trong trạng thái sinh lý bình thường, tướng hoả của tâm bào giao xuống dưới giúp cho thận thủy nuôi dưỡng được can mộc, mọi việc sơ tiết được đều đạt được thực hiện, can nhờ đó mà giữ được trạng thái bình thường, thủy và hỏa giúp nhau (ký tế) khí của tam tiêu được thông sướng thì thượng tiêu được mát mẻ hoà bình hạ tiêu được ấm áp. Như thế thì công năng của tạng phủ được điều hoà, âm dương được thăng bằng, trên mát mẻ, dưới ấm áp thì cơ thể khoẻ mạnh.

Trong trạng thái bệnh lý nếu bệnh tà xâm nhập hoặc hãm vào trong, bệnh đến quyết âm thì can mộc mất điều hoà, tâm bào lạc cũng bị tà xâm phạm tướng hoả bốc lên mà sinh ra nhiệt, tâm hoả không thể đưa xuống dưới do đó mà sinh ra hạ hàn. Trong quá trình giao tranh giữa tà khí và chính khí, nếu dương có thể thắng được âm hoặc dương thịnh âm suy thì biểu hiện chứng quyết lạnh và phát nhiệt nếu dương suy âm thịnh hoặc dương phục thái quá thì biểu hiện nhiệt nhiều hàn ít hoặc quyết lạnh hết mà nhiệt không hết, đó là cơ chế của chứng quyết nhiệt thắng phục. Nếu như bệnh tà hãm vào trong, công năng của tạng phủ mất điều hoà, khí huyết rối loạn âm dương, không thuận tiếp với nhau, thì có thể biểu hiện các chứng quyết nghịch khác nhau. Như âm nhiều dương ít thì sinh hàn quyết; tà nhiệt hãm vào sâu thì sinh nhiệt quyết, vị khí hư hàn, giun quấy động thì sinh hồi quyết; âm hàn nhiều ở trong, dương khí suy kiệt sinh ra tạng quyết. Nếu nước đọng ở vùng vị quản, dương khí bị át không phân bổ mà sinh quyết; đờm ngăn trên cách mô, dương khí ở ngực bị át không tuyên thông mà sinh quyết. Chứng ỉa mửa cơ chế là can khí, vị khí nghịch lên hoặc thấp nhiệt bức xuống dưới hoặc thực nhiệt kết tụ lại hoặc tỳ vị hư hàn mà gây nên.

(Theo thaythuoccuaban.com tổng hợp)