Hội chứng bệnh dương minh

1. Phân loại lâm sàng

Bệnh dương minh là giai đoạn dương khí cang thịnh, nhiệt tà đốt dữ đến cực độ của quá trình bệnh ngoại cảm. Về tính chất chứng hậu thuộc lý thực nhiệt. Bệnh dương minh có thể từ kinh khác chuyển đến, cũng có thể từ bản thân kinh ấy mà phát ra, vì chỗ hoả nhiệt làm tổn thương tân dịch cho nên mạch và chứng điển hình là mình nóng tự đổ mồ hôi, không sợ lạnh mà lại sợ nóng, mạch đại.

Bệnh dương minh chia làm 2 loại hình “kinh chứng" và “phủ chứng". Tà truyền vào phần lý, tuy nhiệt tà rất thịnh mà chưa có phân táo làm trở ngại gọi là kinh chứng. Tà truyền vào trong, kết hợp với các chất cặn bã làm thành phân táo gọi là phủ chứng.

Biểu hiện lâm sàng của bệnh dương minh kinh chứng là mình nóng, đổ mồ hôi, miệng khát uống luôn, rêu lưỡi vàng khô... mạch hồng đại.

Biểu hiện lâm sàng của bệnh dương minh phủ chứng là sốt cơn, nói sảng, đại tiện bí, bụng đầy mà đau, mồ hôi ra nhiều, mạch trầm thực. Bệnh nặng thì có thể xuất hiện các chứng trạng nghiêm trọng như mân áo, sờ giường, suyễn thở nhẹ, mắt trực thị.

Ngoài ra tỳ không thể giúp vị để vận hành tân dịch mà xuất hiện chứng đại tiện bí; loại đại tiện bí này gọi là tỳ ước.

Hiện tượng dương minh uất nhiệt không giải nếu kết hợp với thấp nhiệt, thấp nhiệt lại không thông qua sự đổ mồ hôi mà tán ra ngoài hoặc cũng không thông qua đường tiểu tiện mà bài tiết, kết quả là thấp nhiệt uất bốc ở kinh dương minh làm trở trệ công năng khí hoá, làm cho tinh trấp mật không đi theo con đường của nó mà tràn ra ngoài, nhuộm thấm da sẽ phát sinh bệnh hoàng đản; chứng hậu sớm là không đổ mồ hôi hoặc chỉ ra mồ hôi đầu, tiểu tiện không lợi. Mạch chứng chủ yếu của bệnh hoàng đản là mình mẩy và mắt đều phát vàng, vàng tươi như màu quả quýt bụng hơi đầy hoặc phát sốt hoặc kiêm có biểu chứng.

2. Cơ chế bệnh lý

Dương minh thuộc vị, đại trường; do chỗ quan hệ liên thuộc giữa kinh mạch tỳ với vị, phế với đại trường có tương quan biểu lý với nhau, cho nên chúng có quan hệ sinh lý, bệnh lý rất mật thiết.

Trong trạng thái bệnh lý bình thường, công năng chủ yếu của vị là thu nạp và làm ngấu nhừ thủy cốc, tỳ chủ việc vận hóa phần tinh vi của thủy cốc, tỳ ưa táo mà ghét thấp, vị ghét táo mà ưa nhuận, chất táo và chất thấp giữa tỳ và vị giúp đỡ cho nhau luôn luôn điều hòa để duy trì sinh lý bình thường là tiêu hóa, hấp thu và chuyển vận phân bố thủy cốc. Công năng chủ yếu của đại trường là truyền hóa chất cặn bã, nhờ sự dịu mát của phế khí và sự phân bổ tân dịch, bài tiết, truyền đạt để giữ lấy công năng sinh lý bình thường.

Trong trạng thái bệnh lý, như ngoại tà nhập lý mà hoá nhiệt và táo hợp lại trong vị thiêu đôt tân dịch cũng có thể xuất hiện chứng mình nóng, đổ mồ hôi, khát uống nước nhiều mạch hồng đại gọi là dương minh kinh chứng. Nếu ngoại tà nhập lý mà hoá thành nhiệt cùng hợp với táo nhiệt của đại trường làm cho tân dịch tiêu hao, táo kết thành chứng thực ngưng trệ ở trong tức là có thể sản sinh ra những chứng thực của dương minh phủ chứng như: Sốt cơn, nói sảng đại tiện bí, bụng đầy mà đau, mạch trầm thực.

Vì dương minh có quan hệ biểu lý với thái âm, cho nên dương minh bị bệnh đến tình huống nào đó có thể chuyển biến thành bệnh thái âm. Như bệnh dương minh mà công hạ quá sớm hoặc quá mạnh thì có thể tổn thương đến tỳ dương mà chuyển thành bệnh thái âm. Ví dụ: Phân chỉ rắn lúc đầu mà sau nhão thì không thể công, công thì bụng đầy, không ăn được. Trong lúc ấy các chứng bụng đầy không ăn được, đại tiện phân nhão v.v...tức là chứng hậu bệnh dương minh chuyển hoá thành bệnh thái âm.

Cơ chế của bệnh dương minh với bệnh thái âm có quan hệ chặt chẽ với nhau. Dựa theo biểu hiện lâm sàng kết hợp với cơ năng chống đỡ bệnh tật của bệnh nhân khoẻ hay yếu để phân tích thì bệnh dương minh thuộc nhiệt chứng, thực chứng; bệnh thái âm là thuộc hàn chứng hư chủng. Bệnh dương minh chuyển biến thành bệnh thái âm tức là biểu hiện chống đỡ bệnh từ chỗ khỏe mà giảm yếu đi. Bệnh thái âm chuyển biến thành bệnh dương mình biểu hiện sức chống đỡ bệnh từ chỗ yếu mà chuyển thành khỏe. Các y gia đời xưa đã thống nhất kết luận “thực chứng là bệnh dương minh, hư chứng là bệnh thái âm”.