Chứng hậu của tạng tỳ

Chứng hậu của tỳ và vị tuy thường xuất hiện ra một lúc nhưng vị chủ việc thu nạp chưng ngấu nhừ thủy cốc, tỳ chủ việc vận hóa, vì thế chứng hậu của tỳ vị nếu về phần vận hóa mất bình thường thì chất tinh vi của đồ ăn không thể cung dưỡng được cho toàn thân và phát sinh các chứng bệnh: Khí kém, lười nói, sắc mặt trắng, không tươi sáng, hoặc vàng úa. Tỳ chủ tứ chi cơ nhục, chân tay và bắp thịt đều là do tỳ làm chủ, cho nên khi tỳ hư xuất hiện các chứng trạng: Tay chân mềm yếu, cơ thể gầy mòn. Tỳ là âm thổ, ưa táo mà ghét thấp, tỳ hư thì thủy thấp không hóa được, thấp thịnh thì tỳ thổ bị bại, vì thể bệnh tỳ thường có quan hệ liên đới với thấp tà. Về phương diện chứng trạng, thường thấy nhiều nhất là bệnh ỉa chảy, phù thũng. Tỳ có chức năng thông nhiếp huyết khí công năng này bị hư suy hoặc vì một số chứng bệnh nào đó làm ảnh hưởng đến việc thông nhiếp huyết dịch của tỳ thì gây ra hiện tượng thất huyết. Thiên ẩm dương ứng tượng đại luận sách Tố vấn nói: "Chí của tỳ là nghĩ, nghĩ thì hại tỳ". Đó là nói nguyên nhân của bệnh của chứng Tỳ, không những vì sự ăn uống nhọc mệt gây nên mà nghĩ ngợi quá độ cũng hại đến tỳ.

1. Chứng tỳ hàn

Chứng trạng chủ yếu của tỳ hàn là: Dương khí của tỳ không đủ, không thể vận hóa được thủy thấp, gây ra khí lạnh, thường xuất hiện ra những chứng đau bụng liên miên, ỉa chảy ra nước trong lạnh, ăn uống không tiêu, tay chân lạnh, mình mẩy nặng nề, da vàng sẫm hoặc khắp người phù thũng, tiểu tiện không thông lợi, rêu lưỡi trắng nhớt, mạch trầm trì.

Bảng tổng hợp những chứng trạng thường gặp của tạng tỳ

Tính chất	Chứng trạng toàn thân	Vùng bụng	Ăn uống	Đại tiểu tiện	Mạch	Lưỡi	Chứng khác
Hàn	Mòi nhợt, tay chân lạnh, da vàng sẫm hoặc phù thũng	Đau bụng liên miên	Ăn không tiêu	Ỉa chảy chất trong lạnh	Trầm trì	Trắng mỏng nhớt
Nhiệt	Môi đỏ, da vàng, hoàng đản.	Đau bụng bất thường	Ăn ít	Tiểu tiện vàng sẫm	Sác	Mỏng vàng	Miệng ngọt đặc dính
Hư	Sắc mặt vàng héo môi khô, gầy yếu, hoặc phù thúng, tay chân lạnh	Bụng đau thiện án	Ăn không tiêu	Ỉa chảy	Hư hoãn	Nhợt trơn	Nhiều đờm hay nằm
Thực	Mình nặng né, ngực tức, khí nghẹt hoặc đau khắp mình	Bụng trên đầy đau	Ăn đói	Đại tiểu tiện không thông	Trầm hoạt	Khô vàng

2. Chứng tỳ nhiệt

Chứng trạng chủ yếu của tỳ nhiệt là: Tỳ vốn là thấp thổ, khi kiêm cả nhiệt, thì thấp với nhiệt cùng bốc lên, đầu nặng như đội vật gì, mình mẩy nặng nề, ngực buồn bực, ăn ít, hoàng đản, tiểu tiện vàng, sẻn, hoặc xích (nhiệt) lỵ, đau bụng thất thường, môi đỏ, miệng ngọt, có chất nhờn dính.

3. Chứng tỳ hư

Công năng kiện vận không giữ vững được bình thường, chứng trạng chủ yếu của tỳ hư là: Ăn uống kém sút, khó tiêu hóa, đầy bụng, khí nghịch, nôn mửa, sôi bụng, ỉa phân nhão, tay chân giá lạnh, mỏi mệt hay nằm, bụng đau ưa nằm bóp, hoặc gầy mòn, phù, thũng, sắc mặt vàng héo, môi khô, đờm nhiều, chất lưỡi nhợt, rêu lưỡi trắng trơn, mạch hư.

4. Chứng tỳ thực

Chứng trạng chủ yếu của tỳ thực là: Thấp tà lưu trệ, chứng trạng ngược lại với tỳ hư, khi thấp trệ ngăn trở, thì bụng trên đầy trướng; thấp tà lưu ở bắp thịt, thì mình mẩy nhức mỏi nặng nề; thấp tà ngăn chặn đường khí thì đại tiện, tiểu tiện không thông, ngực buồn bực, khí bị bế tắc, bụng đầy trướng và đau; mạch trầm hoạt.