Chứng hậu của phủ tam tiêu

Đại cương

Tam tiêu có công năng hóa khí vận chuyển tân dịch, thông hành đường nước, cho nên nói thượng tiêu như sương với nước là chỉ vào công năng phân bổ tân dịch, trung tiêu như bọt nước là chỉ vào công năng vận chuyển tinh hoa của thủy cốc; hạ tiêu như ngòi rãnh là chỉ vào công năng thông điều đường nước. Do đó, bệnh của tam tiêu chủ yếu là về mặt thủy khí vận chuyển phân bố phát sinh chướng ngại. Nếu thượng tiêu không thông lợi thì sinh suyễn đầy; trung tiêu không thông lợi thì thủy ẩm ngưng trệ mà bụng đầy; hạ tiêu không thông lợi thì thấy phù nề đầy bụng. Mặt khác, vì tam tiêu là ngoại phù của nội tạng, mỗi bộ phận trong tam tiêu đều liên quan với một số tạng khí. Thượng tiêu bộ vị ở xoang ngực là cái quách bọc ngoài hai tạng tâm và phế; Trung tiêu là chỉ bụng trên là chỗ ở của tỳ, vị. Hạ tiêu là chỉ bụng dưới là chỗ ở của can thận. Cũng có cách phân ra như: Vị trung quản là trung tiêu, trung tiêu trở lên là thượng tiêu, trung tiêu trở xuống là hạ tiêu, tức là thượng tiêu bao quát cả đầu, hạ tiêu bao quát chân. Vì vậy chứng trạng của thượng tiêu xuất hiện, chủ yếu cũng là bệnh biến của hai tạng tâm phế; chứng trạng của trung tiêu cơ bản lại là bệnh biến của tỳ vị; chứng trạng của hạ tiêu cơ bản lại là bệnh biến của can thận.

Những chứng trạng thường gặp của tam tiêu

Bảng tổng hợp những chứng trạng thường gặp của tam tiêu.

Biểu hiện Bệnh chứng		Chứng trạng chủ yếu	Quan hệ với tạng khác
Thượng tiêu	Hư hàn	Tinh thần không yên, đoản khí, nói không ra tiếng khó thở	Quan hệ chặt chẽ với 2 tạng: Tâm, phế
Thượng tiêu	Thực nhiệt	Ngực đầy tức, khó thở cảm giác bế tắc, đổ mồ hôi trán, lưỡi khô họng ráo, sưng đau, suyễn đầy.	Quan hệ chặt chẽ với 2 tạng: Tâm, phế
Trung tiêu	Hư hàn	Bụng đau, sỏi bụng, ỉa lỏng, bụng đầy thích xoa nắn (Thiện án).	Quan hệ chặt chẽ với 2 tạng: Tỳ vị
Trung tiêu	Thực nhiệt	Bụng đầy trướng, không mửa không ỉa, suyễn gấp.	Quan hệ chặt chẽ với 2 tạng: Tỳ vị
Hạ tiêu	Hư hàn	Đại tiện lỏng loãng, tiểu tiện trong dài, hoặc xí tần, bụng đầy, người phù nề.	Quan hệ chặt chẽ với: Can, thận, đại tiểu tràng
Hạ tiêu	Thực nhiệt	Đại tiểu tiện không thông, hoặc đi ngoài ra máu mũi.	Quan hệ chặt chẽ với: Can, thận, đại tiểu tràng

Trên đây là các chứng trạng chủ yếu và bệnh biến của tam tiêu và sự tương quan ảnh hưởng của ngũ tạng lục phủ. Tạng với phủ có quan hệ biểu lý và tương sinh tương khắc, khi có bệnh có thể liên quan ảnh hưởng lẫn nhau; bởi vậy chứng trạng xuất hiện cũng thường liên quan lẫn nhau. Như quan hệ giữa tỳ, vị với đại, tiểu tràng, bốn tạng phủ này về phương tiện tiêu hóa thủy cốc có tác dụng hợp đồng, do đó khi một tạng phủ bị bệnh sẽ ảnh hưởng lẫn nhau. Tỳ không vận hóa, thường dẫn đến vị thu nạp không tốt, sôi bụng, đầy bụng, ỉa chảy, dần tới tỳ vị đại, tiểu tràng đều bị bệnh. Nếu chứng bệnh của phế, có thể vì khí của trung tiêu tỳ vị không đủ gây nên, cũng có thể vì thận âm, hoặc hỏa ở tâm can vượng mà gây nên đó là mối liên quan tương hỗ của các tạng phủ thuộc tam tiêu.