Viêm da cảm quang -Phytophotodermatitis

Đại cương

Viêm da cảm quang là gì?

Bệnh viêm da cảm quang hay còn gọi là viêm da tiếp xúc quang hóa (Phytophotodermatitis) là bệnh viêm da do tiếp xúc với cây trồng hoặc hóa chất, sau đó phơi nhiễm ánh nắng (có tia tử ngoại UV) gây ra. Bản chất là một viêm da do phản ứng quang hóa (ánh sáng - chất nhạy cảm ánh sáng). Bệnh da nhạy cảm ánh sáng xảy ra khi da phản ứng bất thường với tia cực tím của ánh sáng mặt trời, xuất hiện ở những người thường xuyên tiếp xúc với ánh sáng mặt trời và khi trong các lớp biểu bì da có các chất cảm quang. Bệnh da nhạy cảm ánh sáng bao gồm: nhiễm độc ánh sáng ( phototoxic ) và dị ứng ánh sáng (photoallergic ). Bệnh thường nặng vào mùa xuân hè, thuyên giảm về mùa đông.

Các triệu chứng thường xuất hiện sau khi tiếp xúc trực tiếp với thực vật hoặc hóa chất (chạm, hái bẻ cây, lá, hóa chất…).Bệnh dù không ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe nhưng ảnh hưởng thẩm mỹ và gây tâm lý lo sợ. Viêm da cảm quang thường gặp vào mùa hè, những nơi có nhiều ánh nắng.

Phân loại:

Bệnh viêm da cảm quang thường được chia làm 3 loại:

- Bệnh da do ánh nắng do tác nhân bên ngoài (bài viết này chủ yếu đề cập tới trường hợp này)

- Bệnh da do ánh nắng do tác nhân bên trong.

- Bệnh da do ánh nắng tự phát.

Nguyên nhân và cơ chế sinh bệnh

Ánh sáng mặt trời gồm 3 vùng: Ánh sáng trắng, ánh sáng cực tím (UV), ánh sáng hồng ngoại (ánh sáng nhiệt).

Ánh sáng trắng, ánh sáng mà các tế bào võng mạc của mắt người cảm nhận được, có bước sóng vào khoảng từ 400-700nm.

Ánh sáng có bước sóng ngắn dưới 400nm còn gọi là tia tử ngoại, được chia làm 3 vùng: dưới 290nm gọi là UVC, gần như 100% bị hấp thụ bởi tầng khí quyển, nhưng nếu tầng khí quyển thủng nó sẽ tác động trực tiếp đến da gây ra những bệnh da do ánh sáng, đặc biệt là ung thư da.

UVB có bước sóng từ 290-320nm cũng bị hấp thụ phần lớn bởi tầng khí quyển của trái đất, chỉ một lượng rất nhỏ là lọt qua tác động đến da của chúng ta gây ra một số bệnh da do ánh sáng.

Anh sáng tử ngoại có bước sóng 320-400nm còn gọi là UVA, bị hấp thụ phần lớn bởi khí quyển, một phần lọt qua tác động đến cơ thể con người gây ra một số bệnh da do ánh sáng. Ánh sáng có bước sóng dài trên 700nm ít gây nên các bệnh da.

Bệnh viêm da do ánh sáng là bệnh mà ngoài yếu tố gây bệnh là ánh sáng còn phải có chất cảm quang ở các lớp biểu bì da. Chất cảm quang này có thể có nguồn gốc từ bên ngoài như một số thuốc và hóa chất: cyclin, các hóa chất có nguồn gốc dầu mỏ như goudron, acridin-anthracin, benzopyrin, naphalen, phenothren và một số thuốc khác như phenonthiazin (promethazin, chloropromazin), sulphamid và các chất tương tự, các thuốc có halogen. Ngoài ra, còn có một số thuốc và hóa chất dùng đường toàn thân khác như nhóm cyclin, nhóm quinolon, nhóm kháng histamin thế hệ 1, sulfamid, hematoporphyrin, các thuốc chống ung thư. Bên cạnh các thuốc và hóa chất có nguồn gốc từ bên ngoài đưa vào, còn có chất cảm quang có nguồn gốc từ bên trong cơ thể xuất hiện do rối loạn chuyển hóa porphyrin, acid tryptophan…

Triệu chứng

Đối với bệnh viêm da cảm quang, thì các triệu chứng thường xuất hiện sau khi tiếp xúc trực tiếp với yếu tố gây bệnh như: tia cực tím khi đi dưới trời nắng, hóa chất, cây cỏ chứa hóa chất...

Sau khoảng 1 ngày, nhiều nhất trong khoảng 2-3 ngày, sẽ xuất hiện các triệu chứng có thể nhẹ (da đỏ ngứa) hoặc nặng (da phồng rộp, nổi mụn nước, cảm giác rát bỏng...) ở các vùng da hở tiếp xúc trực tiếp với cây, hóa chất.

Thường gặp nhất ở các vị trí mặt, tam giác hở cổ áo, mu tay, cánh tay, mu chân sau khi tiếp xúc với cây lá, hóa chất lại tiếp xúc ánh sáng. Đôi khi các triệu chứng rất nhẹ khiến người bệnh không nhận biết được cho đến khi bị sạm, tăng sắc tố da mới phát hiện ra.

Vùng bị tổn thương sau khoảng 1-2 tuần sẽ bị sạm đen do bị tăng sắc tố. Các vết thâm này sẽ làm người bệnh lo lắng và thường đến khám vào giai đoạn này.

Chẩn đoán

Ngoài yếu tố lâm sàng cần kết hợp với yếu tố cận lâm sàng để chẩn đoán chính xác bệnh viêm da cảm quang

Tùy theo từng loại bệnh mà bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện một số xét nghiệm cận lâm sàng khác nhau như:

- Đo liều cảm ứng ánh sáng tối thiểu (MED).

- Photo test và photo patch test.

- Định lượng sắt huyết thanh.

- Định lượng vitamin PP.

- Định lượng porphirin máu, nước tiểu.

- Mô bệnh học.

Điều trị

Tây y điều trị viêm da cảm ứng

+ Thuốc kháng sốt rét tổng hợp:

Chloroquin 250mg × 2 viên/ngày

Hydroxychloroquin 200mg × 2 viên/ngày

Chú ý: không dùng thuốc cho phụ nữ có thai. Kiểm tra mắt trước khi sử dụng, cứ 4 tháng kiểm tra mắt 1 lần.

+ Thuốc có caroten: phenoro liều lượng 1 viên nang/10kg cân nặng/ngày x 3 tuần. Uống trong khi ăn. Sau 3 tuần dùng nửa liều điều trị ban đầu.

+ Ngoài ra còn uống vitamin PP, vitamin B, L-cystin.

Đông y điều trị viêm da cảm ứng

Theo Trung Quốc danh phương toàn tâp dùng bài: " Tiêu phong tán" (Ngoại khoa chính tông)

Tiêu phong tán		Đương quy	3	Phòng phong	3	Tri mẫu	3
Hồ mà	3	Thương truật	3	Thạch cao	3	Mộc thông	1.5
Sinh địa	3	Thuyền thoái	3	Khổ sâm	3	Kinh giới	3
Ngưu bàng tử	3	Cam thảo	1.5

Sắc uống ngày 1 thang

Công hiệu: Sơ phong dưỡng huyết, thanh nhiệt trừ thấp

Lưu ý: Ngoài việc sử dụng thuốc người bệnh cần thực hiện một số biện pháp như sau:

- Tránh tiếp xúc với ánh nắng

- Mặc quần áo, đội mũ rộng vành, đeo găng tay khi ra nắng

- Bôi kem chống nắng trước khi ra ngoài trời 30 phút.

Phòng bệnh

- Loại bỏ chất cảm quang là thuốc, hoá chất, thuốc bôi, đồ uống, thức ăn.

- Hạn chế ra ngoài ánh sáng, nếu có ra ngoài ánh sáng phải sử dụng các biện pháp bảo vệ như đội mũ rộng vành, đeo kính, mặc quần áo dài, không phơi nắng và trước khi ra ngoài nắng 30 phút phải bôi kem chống nắng với chỉ số bảo vệ cao, kể cả khi trời râm. Hoặc bôi một số chất có tác dụng như tấm chắn để bôi vùng hở như oxyt kẽm, dioxyt titan, hoặc dùng một số hoá chất có vai trò như tấm lọc như acid para amino benzoyl, các ester của acid phenyl-benzimidazole-fulfil, các hợp chất phenol.

Theo Phòng khám Đông y Nguyễn Hữu Toàn